Stel je voor: het is half zes 's avonds, je staat in de stal, en je paard kijkt niet goed. Het staat onrustig, kijkt af en toe naar zijn flank, en ligt dan weer op de grond alsof het gaat rollen — maar komt er niet echt doorheen.
▶Inhoudsopgave
▶Inhoudsopgave
Je voelt je maag kronkelen. Want je weet het wel: koliek. Dat woord alleen al maakt elke paardenmens nerveus, en terecht.
Koliek is een van de belangrijkste doodsoorzaken bij paarden. Maar hoe herken je het echt, en wanneer pak je de telefoon?
Wat is koliek eigenlijk?
Koliek is geen ziekte op zich, maar een verzamelnaam voor buikpijn. En die buikpijn kan allerlei oorzaken hebben.
Het maakt nogal uit wat er precies mis is, want niet elke vorm van koliek is even ernstig — en niet elke vorm lost zichzelf op. De meest voorkomende vormen zijn gaskoliek, krampkoliek en zandkoliek. Daarnaast kunnen er ook darmverstoppingen of een draaiende darm optreden, en dat zijn situaties waar je echt niet meer kunt wachten. Wat me opvalt is dat veel mensen denken dat koliek alleen komt door verkeerd voer.
Dat kan zeker meespelen, maar ik heb ook paarden gezien die kregen door verandering in weersomstandigheden, door stress, of gewoon omdat ze te veel zand opaten tijdens het grazen op een zanderig weiland. Vooral hier in Twente, met onze kleigrond, zit er altijd wat zand in de bodem.
Dat bouwt zich langzaam op in de darmen. Je merkt het pas als het te laat is.
De symptomen die je niet mag missen
Paarden zijn prooidieren. Dat betekent dat ze van nature hun pijn verbergen.
Een paard dat ziek is, laat dat pas zien als het écht niet meer gaat.
- Je paard kijkt herhaaldelijk naar zijn flank, alsof iets in zijn buik steekt.
- Het staat onrustig, gaat liggen, rolt, en staat weer op — zonder rust te vinden.
- Er komt geen mest, of de mest is droog en hard.
- Je paard eet niet meer, of minder dan normaal.
- Het zwete, ook al is het koud weer.
- De hartslag is verhoogd — boven de 40 slagen per minuut in rust is een signaal.
- Je paard trapt met zijn achterpoten of krabt naar de grond.
Dus als je paard duidelijke tekenen van ongemak vertoont, is het al ver gevorderd. Let daarom goed op deze signalen: Eerlijk gezegd vind ik de hartslag het meest betrouwbare signaal. Als je paard rustig in de box staat en de hartslag zit op 50 of meer, dan is er iets aan de hand.
Ook al lijkt het paard er "niet zo erg" uit te zien. Vertrouw op wat je voelt, niet alleen op wat je ziet.
Soorten koliek en wat ze betekenen
Gaskoliek
Bij gaskoliek stapelt zich gas op in de darmen, vaak door een plotselinge verandering in voer of door te veel snel verteerbaar voer zoals krachtvoer of jonge gras.
De buik zwellt op, het paard is onrustig, en de hartslag stijgt. Gaskoliek is vaak minder ernstig dan andere vormen, maar het kan wel escaleren.
Krampkoliek
Veel gevallen lossen op met behandeling van de dierenarts — vaak met een darmspoeling of medicijnen om het gas te laten ontsnappen. Hierbij krampen de darmen zodat inhoud niet meer door kan stromen. Dat kan komen door verstopping, maar ook door een spasme in de darmwand. Krampkoliek is pijnlijk en kan snel ernstig worden.
Het paard vertoont sterke pijnreacties: zweten, rollen, hoge hartslak. Soms is een darmoperatie nodig als de krampen niet meer overgaan.
Zandkoliek
Dit is er een die je vaak niet meteen herkent. Zand zich langzaam op in de darmen, vooral bij paarden die op zanderige bodems grazen of die hun voer op de grond eten. De symptomen kunnen mild zijn aanvankelijk — wat minder eenzame, wat onrustig, wat diarree — maar na verloop van tijd ontstaat er een chronische ontsteking.
Zandkoliek is lastig te behandelen omdat het zand niet zomaar "weg" gaat. Preventie is hier het belangrijkste: voer altijd op een voerbak of rubberen mat, en laat je paard niet te lang op kale, zanderige plekken grazen.
Wanneer bel je de dierenarts?
Dit is de vraag die iedereen stelt, en het antwoord is eigenlijk simpel: bij twijfel, bel.
Koliek kan binnen uren levensbedreigend worden. Hoe sneller je handelt, hoe groter de kans op herstel.
Maar ik snap ook dat je niet bij elk onrustig moment de dierenarts wilt storen. Dus hierbij een paar richtlijnen die ik zelf hanteer: Bel meteen als je paard zweten combineert met onrust, als de hartslag boven de 40 zit in rust, of als het paard herhaaldelijk probeert te rollen zonder ook maar iets te doen. Bel ook als je paard al meer dan vier uur geen mest heeft geproduceerd en zich onrustig gedraagt. Goede kennis van de dagelijkse verzorging van je paard helpt je bovendien om afwijkend gedrag sneller op te merken.
En bel zeker als je paard klam is, trilt, of in een hoek van de box staat met een afwerende houding.
Wat ik vaak hoor is: "Ja, maar misschien gaat het vanzelf wel weer over." En soms gebeurt dat ook. Maar het risico dat je loopt is te groot. Ik heb een keer gewacht met bellen omdat ik dacht dat het "maar" gaskoliek was.
Het bleek een darmverstopping te zijn die bij tijdige behandeling goed opliep, maar die bij nog een paar uur wachten een operatie had gekund. Die les heb ik onthouden.
Wat kun je zelf doen terwijl je wacht?
Terwijl je wacht op de dierenarts, zijn er een paar dingen die je kunt doen.
Zorg dat je paard in een veilige, ruimte plek staat — een grote box of een klein paddock zonder obstakels. Als het paard wil rollen, laat het dat dan doen, maar zorg dat het niet vastloopt in een hoek of tegen een hek.
Je kunt het paard rustig aan de hand een klein stukje laten wandelen, dat helpt soms bij gaskoliek. Geef geen voer, en beperk water tot kleine slokken. Meet de hartslag en noteer de tijd. Die informatie is goud waard voor de dierenarts.
Ook is het handig om te kijken of er mest is, en zo ja, hoe die eruitziet.
Droge bolletjes, slijm, of juist waterige mest — het zegt allemaal iets over wat er in de darmen gebeurt.
Voorkomen is beter dan genezen
Je kunt koliek niet altijd voorkomen, maar je kunt het risico flink verkleinen. Geef je paard een constant voerpatroon — geen plotselinge veranderingen in ruwvoer of krachtvoer.
Zorg voor voldoende ruwvoer, altijd. Laat je paard regelmatig bewegen, ook in de winter, en help hoefbevangenheid door gras te voorkomen.
En let op de bodem van je weiland: als het zanderig is, overweeg dan om voer op een bak te geven en begrazing te beperken op de kale plekken. Ook drinken is belangrijk. Paarden die te weinig drinken hebben meer kans op verstopping.
Zorg daarnaast dat je precies weet hoeveel hooi je paard per dag nodig heeft voor een gezonde spijsvertering. In de winter zorg je dat het water niet bevriest, en in de zomer dat het schoon is.
Het klinkt zo logisch, maar je zou niet geloven hoeveel problemen voorkomen worden door gewoon goed water aan te bieden. Koliek is eng, daar ben ik eerlijk in. Maar hoe beter je de kentekenen kent, hoe sneller je kunt handelen. En dat kan het verschil maken tussen een paar uur wachten in de stal en een operatie met onzekere uitkomst.
Ken je paard, let op de kleine dingen, en twijfel niet te lang.
Je paard kan het niet zeggen — dus jij moet het zien.